Redakcja naukowa: dr hab n. med. Łukasz Zapała
Redakcja naukowa: dr hab n. med. Łukasz Zapała
Dolegliwości ze strony układu moczowego potrafią pojawić się nagle i wywołać dyskomfort ograniczający codzienne funkcjonowanie. Jednym z częściej diagnozowanych problemów urologicznych, dotykającym pacjentów w różnym wieku, jest kamica nerkowa. Schorzenie to przez wiele miesięcy lub lat może przebiegać zupełnie bezobjawowo, by w niespodziewanym momencie dać o sobie znać za sprawą niezwykle bolesnego ataku. Zrozumienie mechanizmów powstawania choroby, szybkie rozpoznanie jej symptomów oraz wdrożenie celowanego leczenia pozwala na szybki powrót do sprawności i uniknięcie powikłań.
Kamica moczowa to przewlekła choroba układu wydalniczego, która charakteryzuje się obecnością nierozpuszczalnych złogów (potocznie nazywanych kamieniami) w nerkach, moczowodach lub pęcherzu moczowym. Powstają one, gdy w moczu znajduje się zbyt wysokie stężenie pewnych substancji chemicznych, przy jednoczesnym niedoborze związków zapobiegających ich krystalizacji. W warunkach fizjologicznych mocz zawiera odpowiednie inhibitory, które powstrzymują łączenie się kryształków. Kiedy ta równowaga zostaje zaburzona, mikroskopijne cząsteczki zaczynają się zlepiać, tworząc z czasem twarde struktury o różnej wielkości – od milimetrowego piasku po kamienie wielkości piłki golfowej.
Złogi mogą przybierać różny skład chemiczny, co ma bardzo ważne znaczenie dla późniejszego wyboru metody leczenia i profilaktyki. W medycynie wyróżnia się następujące rodzaje kamicy:
Obecność kamienia w samej nerce, zwanego złogiem kielichowym lub miedniczkowym, bardzo często nie daje żadnych wyraźnych objawów. Sytuacja zmienia się drastycznie w momencie, gdy kamień ulega przemieszczeniu i trafia do wąskiego światła moczowodu, powodując jego częściowe lub całkowite zatkanie. Zastój moczu prowadzi do rozciągania torebki nerki i nagłego wzrostu ciśnienia w drogach moczowych, co wywołuje atak kolki nerkowej. Ból towarzyszący temu zjawisku opisywany jest przez pacjentów jako jeden z najsilniejszych do zniesienia, często porównywany do bólu porodowego.
Podczas ataku kolki nerkowej pacjent zgłasza szereg bardzo uciążliwych objawów:
W ramach pierwszej pomocy podczas ataku kolki nerkowej stosuje się silne leki rozkurczowe i przeciwbólowe (np. niesteroidowe leki przeciwzapalne) dostępne w aptekach. Pomocne bywa również stosowanie ciepłych okładów na okolicę nerek lub wzięcie ciepłej kąpieli, co pozwala na rozluźnienie mięśni gładkich moczowodu. Jeśli ból nie ustępuje, pojawia się gorączka lub pacjent ma problemy z oddawaniem moczu konieczna jest pilna wizyta w szpitalnym oddziale ratunkowym.
Właściwe rozpoznanie problemu i określenie dokładnej lokalizacji oraz wielkości złogu to podstawa do zaplanowania odpowiedniej ścieżki terapeutycznej. Wywiad lekarski i badanie fizykalne pacjenta (w tym sprawdzenie objawu Goldflama, polegające na delikatnym wstrząsaniu okolicy nerek) pozwalają wysunąć podejrzenie kamicy moczowodowej. Aby je potwierdzić, urolog zleca wykonanie badań obrazowych oraz laboratoryjnych oceniających funkcjonowanie całego układu moczowego.
Standardowy proces diagnostyczny opiera się na następujących elementach:
Wybór odpowiedniej formy leczenia uzależniony jest od wielu czynników, wśród których najistotniejsze to rozmiar, lokalizacja oraz skład chemiczny kamienia, a także natężenie objawów i ogólny stan zdrowia pacjenta. Wiele drobnych złogów (o średnicy do 5-6 milimetrów) organizm jest w stanie wydalić samoistnie. W takich przypadkach stosuje się leczenie zachowawcze, obejmujące przyjmowanie leków przeciwbólowych, rozkurczowych oraz preparatów ułatwiających wydalanie złogów (np. blokery receptorów alfa). Pacjent proszony jest także o zwiększenie podaży płynów i umiarkowany ruch, który fizycznie wspomaga przesuwanie się kamienia w dół dróg moczowych.
Objawy alarmowe u chorego z kamicą to stany gorączkowe lub nawrotowe zakażenia układu moczowego. Wymagają pilnej konsultacji urologicznej i, być może interwencji zabiegowej. W przypadku blokady górnych dróg moczowych konieczne może być odbarczenie na drodze wstępującej (wprowadzenie cewnika DJ, lub zstępującej (przezskórne wprowadzenie nefrostomii pod kontrolą USG).
Wreszcie, gdy kamień jest zbyt duży, aby mógł samodzielnie opuścić organizm, lub wywołuje nawracające dolegliwości bólowe, urolog może zakwalifikować chorego do zabiegów małoinwazyjnych, o ile wykluczy infekcję (jałowy posiew moczu). Należą do nich między innymi:
Metody endoskopowe pozwalają na stosunkowo krótki czas hospitalizacji i zredukowane ryzyko powikłań, co przekłada się na szybki powrót chorego do standardowej aktywności zawodowej i życiowej.
Kamica moczowa ma dużą tendencję do nawrotów, dlatego odpowiednie postępowanie po usunięciu złogu ma tak ogromne znaczenie dla zdrowia w perspektywie długoterminowej. Usunięcie kamienia nie leczy przyczyny jego powstawania. Fundamentem profilaktyki jest wyrobienie zdrowych nawyków żywieniowych i modyfikacja dotychczasowego trybu życia. Ze względu na zróżnicowany charakter chemiczny kamieni zawsze warto przeprowadzić badanie spektrofotometryczne wydalonego złogu, aby poznać jego skład i dobrać celowaną dietę.
Istnieją jednak uniwersalne zasady zapobiegania kamicy nerkowej, do których zalicza się:
Dzięki właściwej edukacji pacjenta, przestrzeganiu zaleceń dietetycznych i wykonywaniu profilaktycznych badań USG raz w roku, ryzyko uformowania się kolejnych złogów ulega wyraźnemu zmniejszeniu, pozwalając na życie wolne od nawracającego bólu nerek.
